Loading...
Loading...
सरस्वती
ब्रह्मा सृष्टिम् अरचयत् किन्तु सा मूका निर्जीवा चासीत्। सरस्वतीदेवी वीणावादयन्ती तस्य मुखात् प्राकट्यत।
वसन्तर्तोः आगमनस्य प्रतीकः। शिक्षायाः संगीतस्य कलायाः च आरम्भार्थं शुभतमं दिनम्।
सरस्वतीदेवीं पीतपुष्पैः मिष्टान्नैः च पूजयतु। पीतवस्त्राणि धारयतु। नवशिक्षां आरभतु।
सरस्वतीपूजा पूर्वमध्याह्ने माघशुक्लपञ्चम्यां प्रातः सप्तवादनतः मध्याह्नद्वादशवादनपर्यन्तं क्रियते। प्रातःकालः सर्वोत्तमः यतः सरस्वती ब्रह्ममुहूर्तसम्बद्धा प्रातःकालीनदेवता।
अस्मिन् शुभे माघशुक्लपञ्चम्यां (वसन्तपञ्चम्याम्) विद्याप्राप्त्यर्थं बुद्धिविकासार्थं च ज्ञानप्रज्ञाकलावाक्प्रदायिन्याः श्रीसरस्वतीदेव्याः पूजनमहं करिष्ये।
प्रातः उत्थाय स्नात्वा पीतवस्त्राणि धारयेत् — पीतवर्णः वसन्ते प्रफुल्लसर्षपक्षेत्राणां प्रतीकः वसन्तपञ्चम्यां सरस्वत्याः शुभवर्णः च। पूजास्थलं शोधयित्वा वेदिकायां श्वेतवस्त्रं विस्तारयेत्।
श्वेतवस्त्रोपरि सरस्वतीमूर्तिं पूर्वाभिमुखीं स्थापयेत्। मूर्तेः पुरतः पुस्तकानि लेखनसामग्रीं वाद्ययन्त्राणि च स्थापयेत् — एतानि देव्या आशीर्वादितानि भविष्यन्ति। वेदिकायाः परितः पीतश्वेतपुष्पाणि सज्जयेत्।
आचमनं कुर्यात् (शुद्ध्यर्थं त्रिवारं जलम् आचामेत्)। ततः दक्षिणहस्ते पीताक्षतान् जलं च गृहीत्वा तिथिस्थानप्रयोजनं वदेत् ततो जलं विसृजेत्।
सरस्वतीबीजमन्त्रं जपन् कृताञ्जलिपुटा मूर्तौ सरस्वत्या आवाहनं कुर्यात्। षोडशोपचारपूजनं कुर्यात् — आवाहनम्, आसनम्, पाद्यम्, अर्घ्यम्, आचमनीयम्, स्नानम् (पञ्चामृतेन), वस्त्रम्, यज्ञोपवीतम्, गन्धम् (चन्दनम्), पुष्पम् (श्वेतपीतपुष्पाणि), धूपम्, दीपम्, नैवेद्यम्, ताम्बूलम्, दक्षिणा, प्रदक्षिणा।
सरस्वती बीज मन्त्र
ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः
पीताक्षतान् पीतपुष्पाणि पीतमिष्टान्नानि (केसरबर्फी बून्दीमोदकानि) पीतफलानि च समर्पयेत्। पीतवर्णः वसन्तस्य वर्णः सर्षपपुष्पवत् प्रफुल्लविद्यायाः प्रतीकः।
"या कुन्देन्दुतुषारहारधवला..." सरस्वतीवन्दनाश्लोकं भक्त्या पठेत्। इदं सरस्वत्याः प्रसिद्धतमम् आवाहनं यत् तस्याः श्वेतकान्तिं वीणां कमलासनं च वर्णयति।
सरस्वती वन्दना (या कुन्देन्दु)
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता। या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना॥ या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा पूजिता। सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा॥
मालया सरस्वतीगायत्रीमन्त्रम् अष्टोत्तरशतवारं जपेत्। ज्ञाने वाक्स्पष्टतायां सृजनात्मकप्रेरणायां च मनो निवेशयेत्।
सरस्वती गायत्री मन्त्र
ॐ वाग्देव्यै विद्महे ब्रह्मपत्न्यै धीमहि तन्नो वाणी प्रचोदयात्
इदं शिशून् अक्षरज्ञानलोके दीक्षयितुं पवित्रं कर्म। शिशुं सरस्वतीमूर्तेः पुरतः उपवेशयेत्। शिशोः हस्तं गृहीत्वा पट्टे तण्डुलपात्रे पुस्तके वा "ॐ" अथवा "अ आ इ ई" इति लेखयेत्। शिक्षारम्भार्थम् इदं सर्वशुभतमं दिनं मन्यते।
श्रीसरस्वत्यै पीतमिष्टान्नानि फलानि मधु पायसं च नैवेद्यरूपेण निवेदयेत्। "ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः" इति जपन् नैवेद्यस्य परितः जलं सिञ्चेत्।
घृतदीपकर्पूरेण "जय सरस्वती माता" गायन्ती आरात्रिकं कुर्यात्। आरात्रिकसमये घण्टां वादयेत्। सर्वे कुटुम्बिनः भागं गृह्णीयुः।
ज्ञानप्रज्ञावाक्चातुर्यकलानैपुण्यं प्रार्थयन् उभयहस्ताभ्यां पुष्पाणि समर्पयेत्। प्रणम्य सरस्वत्याः आशीर्वादं याचेत। विद्यार्थिनः परीक्षाध्ययनसिद्ध्यर्थं प्रार्थयेयुः।
सर्वेभ्यः कुटुम्बिभ्यः आगन्तुकेभ्यश्च आशीर्वादितं प्रसादं (पीतमिष्टान्नानि फलानि) वितरेत्। पीताक्षतान् अक्षतप्रसादरूपेण वितरेत्। देव्याः पुरतः स्थापितानि पुस्तकानि वाद्ययन्त्राणि च आशीर्वादितानि — परेद्युः उपयोक्तव्यानि।
सरस्वती बीज मन्त्र
ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः
oṃ aiṃ sarasvatyai namaḥ
ज्ञान और वाणी की आदि ध्वनि — बीजाक्षर ऐं — के माध्यम से देवी सरस्वती को नमन
108x जपसङ्ख्यासरस्वती गायत्री मन्त्र
ॐ वाग्देव्यै विद्महे ब्रह्मपत्न्यै धीमहि तन्नो वाणी प्रचोदयात्
oṃ vāgdevyai vidmahe brahmapatnyai dhīmahi tanno vāṇī pracodayāt
हम वाक् की देवी का ध्यान करते हैं। ब्रह्मा की पत्नी का चिन्तन करते हैं। वह वाणी हमें प्रेरित और मार्गदर्शित करे।
108x जपसङ्ख्यासरस्वती वन्दना (या कुन्देन्दु)
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता। या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना॥ या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा पूजिता। सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा॥
yā kundendutuṣārahāradhavalā yā śubhravastrāvṛtā | yā vīṇāvaradaṇḍamaṇḍitakarā yā śvetapadmāsanā || yā brahmācyutaśaṅkaraprabhṛtibhirdevaiḥ sadā pūjitā | sā māṃ pātu sarasvatī bhagavatī niḥśeṣajāḍyāpahā ||
जो कुन्द के फूल, चन्द्रमा और हिमहार के समान श्वेत हैं; जो शुभ्र वस्त्र धारण किए हैं; जिनके हाथ वीणा और वरदण्ड से सुशोभित हैं; जो श्वेत कमल पर आसीन हैं; जिनकी ब्रह्मा, विष्णु, शंकर आदि देवता सदा पूजा करते हैं — वे सम्पूर्ण जड़ता (अज्ञान) को दूर करने वाली भगवती सरस्वती मेरी रक्षा करें।
सरस्वती नमस्तुभ्यम्
सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा॥
sarasvatī namastubhyaṃ varade kāmarūpiṇi | vidyārambhaṃ kariṣyāmi siddhirbhavatu me sadā ||
हे सरस्वती, आपको नमन, हे वरदायिनी, हे कामरूपिणी। मैं विद्या आरम्भ कर रहा/रही हूँ — मुझे सदा सिद्धि प्राप्त हो।
सरस्वतीस्तोत्रम्
सरस्वत्याः गुणानां — ज्ञानसंगीतकलावाक्चातुर्यस्य — स्तुतिभक्तिस्तोत्रम्।
सरस्वत्यष्टोत्तरशतनामावली
देव्याः सरस्वत्याः अष्टोत्तरशतनामानि। प्रतिनाम्ना पीतपुष्पं समर्पयन् पठेत्।
॥ श्री सरस्वती माता की आरती ॥ ॐ जय सरस्वती माता, मैया जय सरस्वती माता। सद्गुण वैभव शालिनी, त्रिभुवन विख्याता॥ ॐ जय सरस्वती माता॥ चन्द्रवदनि पद्मासिनि, द्युति मंगलकारी। सोहे शुभ हंस सवारी, अतुल तेजधारी॥ ॐ जय सरस्वती माता॥ बाएं कर में वीणा, दाएं कर में माला। शीश मुकुट मणि सोहे, गल मोतियन माला॥ ॐ जय सरस्वती माता॥ देवी शरण जो आए, उनका उद्धार किया। पैठी मंथरा दासी, रावण संहार किया॥ ॐ जय सरस्वती माता॥ विद्या ज्ञान प्रदायिनी, ज्ञान प्रकाश भरो। मोह अज्ञान और तिमिर का, जग से नाश करो॥ ॐ जय सरस्वती माता॥ धूप दीप फल मेवा, माँ स्वीकार करो। ज्ञानचक्षु दे माता, जग निस्तार करो॥ ॐ जय सरस्वती माता॥ माँ सरस्वती की आरती, जो कोई जन गावे। हितकारी सुखकारी, ज्ञान भक्ति पावे॥ ॐ जय सरस्वती माता॥
|| śrī sarasvatī mātā kī āratī || oṃ jaya sarasvatī mātā, maiyā jaya sarasvatī mātā | sadguṇa vaibhava śālinī, tribhuvana vikhyātā || oṃ jaya sarasvatī mātā || candravadani padmāsini, dyuti maṅgalakārī | sohe śubha haṃsa savārī, atula tejdhārī || oṃ jaya sarasvatī mātā || bāeṃ kara meṃ vīṇā, dāeṃ kara meṃ mālā | śīśa mukuṭa maṇi sohe, gala motiyana mālā || oṃ jaya sarasvatī mātā || devī śaraṇa jo āe, unakā uddhāra kiyā | paiṭhī mantharā dāsī, rāvaṇa saṃhāra kiyā || oṃ jaya sarasvatī mātā || vidyā jñāna pradāyinī, jñāna prakāśa bharo | moha ajñāna aura timira kā, jaga se nāśa karo || oṃ jaya sarasvatī mātā || dhūpa dīpa phala mevā, māṃ svīkāra karo | jñānacakṣu de mātā, jaga nistāra karo || oṃ jaya sarasvatī mātā || māṃ sarasvatī kī āratī, jo koī jana gāve | hitakārī sukhakārī, jñāna bhakti pāve || oṃ jaya sarasvatī mātā ||
पीतमिष्टान्नानि (केसरबर्फी, बून्दीमोदकानि), पायसम्, मधु, ऋतुफलानि, पञ्जीरी, पञ्चामृतं च
ज्ञानप्रज्ञावाक्चातुर्यकलासंगीतनैपुण्यशैक्षणिकपरीक्षासिद्धिविचारवाक्स्पष्टतासृजनात्मकप्रेरणाजाड्यनिवारणार्थं श्रीसरस्वतीदेव्याः आशीर्वादः