Loading...
Loading...
चतुर्दशशताब्दे सायणः सूर्यप्रकाशस्य वेगम् उल्लिखितवान् — आधुनिकगणनायाः समीपस्थं मूल्यम्
सायणः (चतुर्दशशताब्दी) विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रसिद्धवेदभाष्यकारः। तस्य ऋग्वेदभाष्ये सूर्यप्रकाशवेगसूचकः श्लोकः अस्ति।
सायणः, ऋग्वेद-संहिता-भाष्यम्, 1.50.4 उपरि (~1375 CE)
संस्कृतश्लोकः: "योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने / एकेन निमिषार्धेन क्रमणे नमोस्तुते"
अनुवादः: "अर्धनिमेषेण २,२०२ योजनानि अतिक्रामतः (सूर्यप्रकाशस्य) वेगाय नमः"
१ योजनम् = प्रायः १२.९ कि.मी.। २,२०२ योजनानि/अर्धनिमेषः = प्रायः २,९७,५७८ कि.मी./क्षणः। आधुनिकप्रकाशवेगः: २,९९,७९२ कि.मी./क्षणः।
सायणस्य गणना चतुर्दशशताब्दस्य, रोमरः १६७६ तमे वर्षे यूरोपे प्रथमतया प्रकाशवेगं मापितवान्। त्रिशताब्दी पूर्वम् एव भारते एषा संख्या आसीत्।
पक्षे
पक्षे तर्काः: संख्या आश्चर्यजनकतया यथार्था, योजन/निमेषम् एककानि सुनिर्धारितानि।
विपक्षे
विपक्षे तर्काः: सायणः खगोलशास्त्रज्ञः नासीत्, सः वेदभाष्यकारः आसीत्। एषा संख्या संयोगेन सुसङ्गता स्यात्।
अस्माकम् आकलनम्
यत् किमपि सत्यम् अस्तु, अस्य संख्यायाः यथार्थता (९९.३%) उल्लेखनीया।
रोमरः (१६७६) प्रकाशवेगं २,१४,००० कि.मी./क्षणम् अनुमानितवान् — २९% न्यूनम्। सायणस्य संख्या रोमरात् अधिकतया यथार्था!
सायणस्य संख्या विवादास्पदा चेदपि, एषा वैदिकपरम्परायां खगोलज्ञानस्य गाम्भीर्यं दर्शयति।