अल्-ख्वारिज्मी हिन्दूगणितं च

825 ख्रिस्ताब्दे पारसीगणितज्ञः अल्-ख्वारिज्मी एकं पुस्तकं लिखितवान् यस्य शीर्षकं सर्वं कथयति: 'किताब अल्-जम्अ वल्-तफ़रीक़ बि-हिसाब अल्-हिन्द' — 'हिन्दूगणनानुसारं योगवियोगपुस्तकम्'। एतत् मौलिकगणितकार्यं नासीत्। एतत् स्पष्टतया भारतीयगणितस्य अरबीभाषीजगति संचरणम् आसीत्।

अल्-ख्वारिज्मीकार्यं भारतीयगणितज्ञानस्य अरबीभाषीजगति विश्वसनीयं संचरणम् आसीत्। सः अनूदितवान् व्याख्यातवान् च — न आविष्कृतवान्। हिन्दूदशमलवस्थानमानप्रणाली ब्रह्मगुप्तस्य ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तात् (628 CE) आगता।

भारतस्य गणितज्ञानं सुप्रलेखितश्रृङ्खलया पश्चिमदिशं प्रति प्रयातम्। भारतीयगणितज्ञाः — आर्यभटः ब्रह्मगुप्तः भास्करः — मूलसंकल्पनाः विकसितवन्तः। बगदादस्य बैत अल्-हिक्मायां पारसीअरबीविद्वांसः भारतीयग्रन्थान् अध्ययितवन्तः।

अद्य वयं यान् अङ्कान् उपयुञ्ज्महे ते यूरोपे 'अरबीअङ्काः' इति ज्ञाताः यतो यूरोपीयाः तान् अरबीग्रन्थेभ्यः प्राप्तवन्तः। किन्तु अरबीविद्वांसाः तान् आविष्कृतवन्तः इति कदापि न दावितवन्तः। ते तान् 'हिन्दूअङ्काः' इति अवदन्।

अल्-ख्वारिज्मी स्पष्टतया लिखितवान् यत् तस्य अङ्कगणितविधयः हिन्दूभ्यः आगताः। तस्य बीजगणितपुस्तकम् अपि ब्रह्मगुप्तस्य द्विघातसमीकरणविधिभ्यः प्रेरितम्। 'अल्गोरिदम्' इति शब्दः तस्य लैटिनीकृतनाम्नः 'अल्गोरित्मी' इत्यस्मात् निष्पन्नः।

भारतीयगणितपरम्परा यस्याम् अल्-ख्वारिज्मी आश्रितवान् सा शताब्दीषु मानवेतिहासस्य महत्तमैः मेधाविभिः निर्मिता आसीत्।